Dia de Muertos
De Día de Muertos: een viering van leven en dood zonder treurnis
Jaren geleden wilde ik naar Mexico afreizen om daar de ‘Dia de Muertos’ in beeld te brengen en vooral de sfeer te proeven. Helaas is het er nog niet van gekomen. Hoewel?
Dankzij AI en Midjourney ben ik virtueel afgereisd naar Mexico en heb ik zo de ‘Dia de Muertos’ gevisualiseerd, geheel met mijn fantasie. Aan de realisatie van dit AI-project ging uiteraard een uitgebreide researchfase vooraf. Pas daarna kon ik aan de slag. Alles bij elkaar nam deze AI-productie een maand in beslag.
Met behulp van SUNO AI heb ik de muziek samengesteld. Aan de hand van mijn tekst-ideeën heeft SUNO AI één en ander uitgewerkt tot volledige songs die ik sindsdien bijna iedere dag loop te zingen. Het grote probleem bij AI is het synchroniseren van de muziek bij de beelden. Dat is en blijft nog moeilijk.
Stilte en diep verdriet
In de Westerse wereld wordt de dood vaak omgeven door stilte en diep verdriet. Maar in Mexico, waar de zon fel schijnt en de cultuur vibreert van kleur en traditie, wordt de dood geëerd op een manier die zowel ontroerend als uitbundig is: de Día de Muertos, ofwel de ‘Dag van de Doden’. Dit wereldberoemde festival, met zijn felgekleurde kostuums, intrigerende make-up en aanstekelijke festiviteiten, is veel meer dan alleen een nationale feestdag; het is een diepgewortelde filosofie die de vergankelijkheid van het leven omarmt en de banden met onze voorouders versterkt. Het is een levendige herinnering dat de dood geen einde is, maar een voortdurende verbinding.
De wortels van een ritueel
De oorsprong van de Día de Muertos is zo oud als Mexico zelf en vindt zijn diepe wortels in de Meso-Amerikaanse culturen, zoals die van de Azteken en Tolteken. Voor deze volkeren was de dood geen vreemd, angstaanjagend concept, maar een natuurlijk en onlosmakelijk onderdeel van de levenscyclus. Het was iets dat gevierd moest worden, niet betreurd. Men geloofde dat de zielen van de overledenen een lange reis maakten naar Chicunamictlán, het land van de doden. Om deze jarenlange reis te vergemakkelijken, lieten familieleden offers van voedsel, water en gereedschap achter bij de graven, een praktijk die eeuwenlang, lang voordat de Spanjaarden voet aan wal zetten, in augustus werd gevierd.
Allerzielen
Toen de Spanjaarden in de 16e eeuw arriveerden, vermengden hun katholieke tradities, waaronder Allerzielen op 2 november, zich met de inheemse rituelen. Zo ontstond de Día de Muertos zoals we die nu kennen, een prachtige symbiose van voorchristelijke overtuigingen en katholieke gebruiken. Het festival vindt nu plaats op 1 en 2 november, de dagen waarop, volgens de Mexicaanse traditie, de hemelpoorten opengaan. Op 1 november mogen de zielen van overleden kinderen terugkeren naar hun families, en op 2 november volgen de zielen van de volwassenen. Dit is het moment voor herinnering, eerbetoon en de viering van het leven dat was en nog steeds is.
De Ofrenda: de Poort naar het Hiernamaals
Het hart van de Día de Muertos-viering is de Ofrenda, het huiselijke altaar. Geen somber monument, maar een explosie van kleur, geur en symboliek, zorgvuldig samengesteld om de geesten van de overledenen te verwelkomen en hun de weg terug naar huis te wijzen. Elk detail op de Ofrenda is doordrenkt van betekenis en representeert een van de vier elementen:
- Vuur: vertegenwoordigd door brandende kaarsen, die niet alleen licht geven, maar ook de weg wijzen voor de terugkerende zielen. Kopal, een wierookachtige hars, wordt gebrand om negatieve energie te zuiveren en de geesten te begeleiden.
- Water: een glas water lest de dorst van de vermoeide zielen na hun lange reis.
- Aarde: dit element vinden we terug in de overvloedige offers van voedsel: favoriete gerechten van de overledenen: vers fruit en het iconische pan de muerto, zoet brood speciaal voor deze gelegenheid gebakken. Deze voeden de zielen en symboliseren de vruchtbaarheid van het leven.
- Lucht: de kleurrijke, uitgesneden papieren vlaggetjes, bekend als papelpicado, wapperen in de wind en staan voor de vluchtigheid van het leven en de aanwezigheid van de geesten.
Naast deze elementen zijn Ofrendas rijkelijk versierd met cempasúchil (goudsbloemen), waarvan de oranje kleur en geur de zielen aantrekken. Felgekleurde Calaveras de azúcar (suikerschedels) met de namen van de overledenen. Foto’s van dierbaren, persoonlijke spullen en geliefd speelgoed voor de kinderen maken de Ofrenda compleet, waardoor het een intiem en persoonlijk eerbetoon wordt.
Feest op het kerkhof: de openbare viering van het leven
Terwijl de Ofrenda het middelpunt is van de huiselijke viering, komt de Día de Muertos ook tot leven op kerkhoven. Veel families brengen de nacht van 1 op 2 november door op de graven van dierbaren. Ze maken de graven schoon, versieren ze met bloemen, kaarsen en Ofrendas, en brengen zo urenlang door in herinnering, gebed en een vrolijk samenzijn. Sommige waken zijn stil en plechtig, andere juist feestelijk, met muziek, verhalen en gelach, want de Mexicanen geloven dat de doden ook van een goed feest houden. Dit collectieve gedenken maakt de kerkhoven tot levendige plaatsen van gemeenschap en verbinding. Zou zoiets in Nederland tot de mogelijkheden behoren?
Kleurrijk spektakel op straat
De meest iconische beelden van de Día de Muertos zijn zonder twijfel de spectaculaire parades, zoals die van La Catrina: een explosie van kleur, muziek en dans, waarbij duizenden mensen gekostumeerd de straten vullen. Van de carnavaleske optochten in Oaxaca tot de gracieuze dansen van inheemse vrouwen in San Cristóbal de las Casas, overal in Mexico viert men het op een unieke wijze. De evenementen herinneren de levenden eraan dat de dood een integraal onderdeel is van het leven: “Wie vandaag danst zal op een dag onder de doden zijn, dus moeten we zoveel mogelijk van het leven genieten, zolang het kan.”
Schedels en skeletten
Schedels en skeletten vormen al eeuwenlang prominente symbolen in de Mexicaanse cultuur en spelen een cruciale rol tijdens de Día de Muertos. Al bij de Azteken werden schedels gebruikt in ceremonies, en vandaag de dag zijn ze nog steeds aanwezig, zoals te zien is in de bruisende La Muerteada in San Agustín Etla, waar inwoners tot diep in de nacht met schedelmaskers door de straten zwerven, klokken luiden en spiegels dragen om de geesten te leiden en heksen te verjagen.
La Catrina
Het meest herkenbare en geliefde skelet is ongetwijfeld die van La Catrina. Dit elegante, lachende skelet in een zwierige belle-époquejurk werd begin 20ste eeuw gecreëerd door cartoontekenaar José Guadalupe Posada en groeide uit tot een nationaal symbool. Posada’s filosofie, “de dood is democratisch, want uiteindelijk eindigt iedereen – blank of donker, rijk of arm – als een skelet,” raakte een gevoelige snaar bij de Mexicanen. Kunstenaars als Diego Rivera omarmden haar, en vandaag de dag is zij dé favoriete kostuumkeuze tijdens de Día de Muertos-optochten, waardoor haar beeld wereldwijd bekend is geworden.
Regionale variaties en tradities
De Día de Muertos is in Mexico geen monolithisch feest; het kent prachtige regionale variaties. In Michoacán roeien families op 1 november bij kaarslicht naar het eiland Janitzio in het Patzcuaro-meer om de nacht door te brengen op de begraafplaats, zingend en biddend met de geesten van hun dierbaren. De hoofdstad van Aguascalientes viert het Festival de Las Calaveras, geheel gewijd aan La Catrina, met een grote skelettenparade.
Tapijten van gekleurd zand
In Oaxaca worden straten versierd met tijdelijke tapijten van gekleurd zand en bloemblaadjes, die heiligen of skeletten uitbeelden – een passend symbool voor de vluchtige aard van het leven. Yucatán kent de ‘Hanal Pixán’ of ‘voedsel van de goden’, waar men een speciale mucbipollo bereidt, een grote tamale gekookt in een ondergrondse put. Zelfs de muziek varieert, van levendige mariachi bands tot intieme folkmuziek en zelfs moderne elektronische remixes, die allemaal bijdragen aan de unieke sfeer van zowel feest als reflectie.
Een feest dat de wereld omarmt
Tegenwoordig is de Día de Muertos niet langer beperkt tot Mexico. In steden over de gehele wereld, vooral daar waar grote Mexicaanse gemeenschappen wonen, wordt dit feest gevierd. Het is een viering die de donkerste taboes rond de dood ontmantelt en families samenbrengt in vreugdevolle herinnering aan hen die niet meer onder ons zijn. De Día de Muertos nodigt ons uit om de dood te zien als een brug, geen muur, en om het leven in al zijn facetten – met zijn begin en onvoorspelbare einde, en de liefde die daar tussenin floreert – ten volle te vieren.
Dit alles komt tot uitdrukking in mijn korte AI-video documentaire.
Bronvermelding: voor de research van mijn video heb ik gebruik gemaakt van het boek ‘Viva Mexico! Vier het kleurrijke Mexicaanse leven. Uitgeverij Unieboek/Het Spectrum. Een aanrader!
Kunstdrukken op maat
Hoogwaardige prints van beelden uit mijn AI-video zijn op het gewenste formaat te bestellen.
John Vijlbrief
Vijlbrief Collectie